Làng – kiểu tổ chức điểm dân cư truyền thống

+ Nghiên cứu về điểm dân cư ở nông thôn trước hết phải nói đến làng. Theo nghiên cứu của nhà sử học Nguyễn Quang Ngọc (49) : Làng vốn là một đơn vị tụ cư, đơn vị kinh tế, đơn vị tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người Việt xuất hiện từ rất sớm, nhưng xã mới chỉ lần đầu xuất hiện vào thế kỷ thứ VII dưới thời thuộc Đường được khẳng định lại một cách vững chắc với tư cách là một đơn vị hành chính cấp cơ sở trong hệ thống chính quyền đầu thế kỷ thứ X. Chính quyền trung ương đã dựa vào làng Việt truyền thống, biến làng thành một đơn vị quan hệ xã hội.
        Bắt đầu từ thời Lý do làng xã mở rộng nhanh để tiện cho việc quản lý, những xã lớn được chia thành nhiều thôn nhỏ. Thôn lúc đó chỉ là một đơn vị dưới xã bổ sung cho xã và phụ thuộc vào xã. Trong thực tế, một xã có nhiều thôn hoặc có khi một xã chỉ có một thôn.
      Ở những xã có nhiều thôn, dân cư, ruộng đất, đình chùa tập tục, bộ máy tự quản các thôn đều riêng, nhưng cũng có khi các thôn trong xã vẫn đông cư, đồng canh, cùng đình chùa, cùng tập quán. Trường hợp một xã có một thôn thì xã, thôn, làng chỉ là một. Trường hợp một xã có nhiều thôn nhưng các thôn vẫn chưa tách biệt nhau mà trái lại, còn phụ thuộc vào nhau về nhiều mặt, thì xã cũng chỉ là một làng lớn và các thôn trong thực tế cũng giống như xóm lớn
        Trường hợp một xã có nhiều thôn mà các thôn đã tách biệt nhau thì thôn chính là làng và xã là tập hợp của nhiều làng. Sự phân biệt này chỉ có ý nghĩa tương đối, trong thực tế nhiều khi xã, làng, thôn, xóm vẫn chuyển hóa cho nhau. Có khi xóm dần dần phát triển thành thôn, thành xã và nhiều xã nhưng cũng có khi xã độc lập bị ghép với nhiều xã khác thành xã mới, khi đó xã lại thành thôn, thậm chí lại thành xóm. (Xem sơ đồ quá trình hình thành xã Liên Minh, hình 1.1)

Làng - kiểu tổ chức điểm dân cư truyền thống  1
       Trong quá trình biến đổi phức tạp trên, làng không hề chuyển biến theo, hoặc ít biến đổi và vẫn gịữ được bản sắc riêng của mình.
Ngày nay xã là đơn vị hành chính có quyên lực về mọi mặt nhưng làng vẫn là cốt lõi tinh thân và vật chất của xã. Như vậy nóứLàng xã tức là đã chứa đựng một cách tương đối hoàn chỉnh một đơn vị cấu thành cơ bản ở nông thôn.
+ Làng cổ truyền không phải là một đơn vị dân cư có tính chất hành chính mà là một kết cấu có tính chất cộng đồng cao: Như cộng đồng lãnh thổ, cộng đồng kinh tế tự cấp, tự túc, cộng đồng với tâm lý với phong tục, lệ làng riêng, cộng đồng tín ngưỡng như thờ cúng những Thành Hoàng riêng của làng (67)
Làng là một đơn vị dân cư hợp thành trong quá trình khai thác đất đai để trồng trọt và sinh sống.

Dân ở làng có tinh thần đùm bọc lẫn nhau, tương thân, tương tác. Các tổ chức xã hội giúp đỡ lẫn nhau trong lúc đói kém, thiên tai, hạn hán, lụt lội. Họ sinh sống và quan hệ như trong một gia đình làng, với phương châm: “Tố?lửa tắt đèn có nhau”.
Xuất phát từ điều kiện hình thành va tinh thần cộng đồng của làng mà nhà ở của dân làng được sắp xếp và bố trí quần tụ bên các công trình trung tâm, công cộng truyền thống của làng như ngôi đình, chùa, cây .đa, giếng nước, bám theo các con đường lát gạch lớn tỏa về các thôn xóm, rồi chia nhiều lối nhỏ đi về đến từng nhà v.v…