Mô hình kiến trúc trung tâm của làng xã

Như đã phân tích và tổng hợp quá trình phát triển dân cư nông thôn qua các thời kỳ ta nhận thấy rằng: Thực tiễn cũng như lý luận nghiên cứu về trung tâm làng xã trong giai đoạn hợp tác hóa nông nghiệp chỉ xem nặng về các công trình công cộng, các công trình sản xuất và các công trình phục vụ nông nghiệp, nhà ở tại trung tâm không được nghiên cứu như một môi trường hòa đồng với mọi hoạt động kinh doanh sản xuất và dịch vụ trong khu vực. Vì thế, trung tâm làng xã trong nhiều năm đã ít phát huy tác dụng trong vai trò khai thác tiềm năng phong phú của địa phương. Vô hình chung đó cũng là nguyên nhân hạn chế sự phát triển của xã hội.
Mãi đến những năm cuối của thập kỷ 80, khi có chủ trương của Đảng và Chính phủ về việc phát triển nông thôn theo hướng kinh tế thị trường, tại các làng xã nông thôn nói chung, làng xã vùng đồng bằng Bác bộ nói riêng mới có sự biến động lớn, nhất là sự chuyển đổi cơ cấu sản xuất, đa dạng hóa ngành nghề. Các hộ gia đình nông dân được chủ động điều tiết lao động sản xuất, đưa lao động thừa vào các lĩnh vực kinh doanh sản xuất, dịch vụ phi nông nghiệp để khắc phục khó khãn do thiếu đất canh tác, do dân số phát triển, điều hòa quá trình sản xuất và tiêu thụ do đó đã xuất hiện các ngành nghề phi nông nghiệp và nông nghiệp mới theo cách tổ chức khác nhau ở vùng nông thôn.
Vê cách ở, không gian nhà theo kiểu cũ không thể đáp ứng yêu cầu cấp bách của các thành phần dân cư có nghề mới xuất hiện. Mặt khác, kinh tế phát triển thì nhu cầu đòi sống sinh hoạt, lao động, sản xuất của người nông thôn ngày một cao, vì thế, không thể tồn tại cơ cấu xóm làng theo mô hình cũ, với ngôi nhà có chức năng không gian cũ nghèo nàn, mà phải có mô hình làng xã theo kiểu mới để phù hợp với đòi hỏi của xã hội nông thôn mới.
Bằng kết quả điều tra khảo sát thực tế tại một số làng xã vùng đồng bằng Bắc bộ, cho thấy:
Tại các trung tâm, các điểm chính yếu trong làng xã đã xuất hiện các tụ điểm dân cư phi nông nghiệp và bán nông nghiệp, tồn tại dưới dạng manh nha của điểm trung tâm mang tính chất đô thị, đã hình thành một hướng ở và làm việc theo kiểu mới ở nông thôn – kiểu ở nửa đô thị.
Các yếu tố hình thành và phát triển các tụ điểm mang tính đô thị trong các làng xã vùng đồng bằng Bắc bộ về các mặt là cơ sở khoa học cho một mô hình Trung tâm làng xã kiểu mới mang tính đô thị. Trong đó trung tâm không chỉ bao gồm các công trình công cộng, các công trình sản xuất, dịch vụ, văn hóa, tín ngưỡng phục vụ các nhu câu trong làng xã mà còn có nhà ở của dân cư phi nông nghiệp tạo nên một tụ điểm kiểu “Đô thị mi ni” lấy quy mô dân cư phi nông nghiệp và bán nông nghiệp làm cơ sở và định hướng phát triển cho mỗi làng xã. Mỗi làng đêu có trung tâm mới “kiểu đô thị”. Nhưvậy, mỗi xã không chỉ có một trung tâm mang chức năng đàu não của một xã mà có thể có nhiêu trung tâm mới ở các làng trong xã với các chức năng khác nhau theo đặc điểm của mỗi làng.
• Mô hình kiến trúc trung tâm kiểu mới của làng xã là: “thị tứ làng xã”. Trung tâm mang tính chất đầu não hành chính của xã gọi là Thị tứ Trung tâm xã. Thị tứ mang chức năng khác ở các làng trong xã gọi là thị tứ khu vực. Xem sơ đồ mô hình các thị tứ cơ bản trong làng xã (hình III.1).

Hình III.1. Sơ đò mô hình cơ cấu các thị tứ cơ bản trong làng xã

Thị tứ làng xã là mô hình kiến trúc trung tâm, là một dạng manh nha đô thị, song chưa hoàn chỉnh; lấy thành phần dân cư phi nông nghiệp và bán phi nông nghiệp làm cơ sở hình thành. Vì thế ngoài chức năng mang tính chất thành thị còn có chức năng mang tính chất nông thôn. Đây cũng là nét đặc biệt của mô hình kiến trúc trung tâm mới trong làng (xem sơ đồ hình III.2).
Tính đô thị được hài hòa trong một quần thể tụ điểm ở thôn quê kiểu mới, đã làm cho cảnh quan và cuộc sống trong khu vực nông thôn sống động, nhộn nhịp văn minh hơn. mặt khác vẫn bảo tồn giá trị truyền thống xóm làng. Qua việc xây dựng các trung tâm mói – Thị tứ làng xã ta đã xen cấy hệ thống mạng lưới chùm “Đô thị mi ni” cho khắp vùng đồng bằng Bắc bộ nói riênư và cho toàn quốc ở nơi nào có điều kiện tương tự (xem sơ đồ mô hình đô thị mi ni trong làng hình III.3a).

Hình III.3. Sơđò ư thuyết về quan hệtăng bậc của thị tứ trong cơ cấu quy hoạch
phạm vi xã, huyện, tỉnh

Như vậy mỗi làng xã có một hoặc nhiều điểm “Tiểu đô thị”, cả khu vực là một hệ thống gồm hàng nghìn điểm “Tiểu đô thị” nằm ngay trong các làng xã nông thôn. Sống trong đó là một khối lượng dân cư rất lớn, là động lực thúc đẩy làng xã phát triển, tiến tới toàn bộ xã hội nông thôn đổi mới, làm tiền đề và hậu phương vững mạnh cho các thị trấn, thị xã và thành phố cấp trên nó phát triển. Đây là một cách đô thị hóa, mà quá trình hình thành và phát triển diễn ra ngay trong địa bàn làng xã nông thôn trong điều kiện của Việt Nam.