Những hình thái phát triển tụ điểm dân cư bán thị trong làng xã

kiến trúc nông thôn nói chung, mà đặc biệt là kiến trúc nhà ở nông thôn chịu ảnh hưởng nhiều nhất qua các diễn biến kinh tế – xã hội của thời đại. Hiện nay dưới tác động của việc chuyển đổi nền kinh tế baocấp sang kinh tế thị trường, vai trò của kinh tế gia đình được xác nhận và khuyến khích phát triển với nhiều thành phần, dẫn đến các hộ nông thôn bị phân hóa nghề nghiệp một cách mạnh mẽ. Cùng với sự chuyển đổi nghề nghiệp (công ãn việc làm) từ nông nghiệp sang nghề phi nông nghiệp là sự thay đổi không gian làm việc và môi trường sống của các dân cư. Vì thế các diểm dân cư trong làng xã có sự biến động rõ rệt; các hộ mới hình thành do nghề mới thì tách hộ, các hộ có thêm nghê mới cũng chuyển đổi không gian hoặc vị trí, còn các hộ khác do nhu cầu sinh hoạt cao thì di chuyển đến nơi có điều kiện tiện nghi hơn v.v…
Tất cả hiện tượng trên diễn biến dưới các dạng sau:
Dân cư nông thôn ở mang tính chất đô thị tập trung thành những cụm trong làng xã ròi lan ra các khu vực lân cận
Như ta đã phân tích ở phân đầu v’ê điều kiện để hình thành các tụ điểm dân cư nhỏ theo kiểu thị – thôn trong làng xã. Bắt đầu xuất hiện một vài gia đình có thành viên trong hộ làm nghề dịch vụ phi nông nghiệp hoặc buôn bán tạp hóa, hàng khô, hàng nước, hàng ăn uống quà bánh hay sản xuất một thứ hàng thủ công nào đó v.v… ở những vị trí thuận tiện cho buôn bán, sản xuất kinh doanh trong làng. Những hộ này thực tế cho thấy kinh tế trội hơn hẳn so với thời gian chỉ đơn thuần làm nông nghiệp. Từ đó những hộ lân cận hoặc các hộ ở nơi khác cũng chuyển đến ở và noi theo. Tụ điểm này ngày một lớn lên đồng thời cũng phong phú hơn về nghề nghiệp, làm cho khu vực nhà ở đó sầm uất hơn (hình II.22a).
 Hình thành một cách tự phát thành những điểm nhỏ ở kiểu thị – thôn, nằm phân tán theo nhiêu cụm trong làng
Những làng xã có nhiều điều kiện tự nhiên và xã hội ưu đãi như giao thổng thuận lợi, có cửa ngõ bến đợi, bến chợ, có chợ làng, chợ vùng, có điểm di tích, tín ngưỡng và các công trình công cộng sẵn có v.v… ở đó theo từng nguyên nhân, tính chất mà mỗi làng đều mọc lên một tụ điểm dân cư mang tính thị – thôn. Một làng xã gồm nhiều điểm nhỏ rải rác và mỗi điểm lại mang đặc điểm và chức năng riêng (hình II.22b).
Dân cư xây dựng nhà ở theo kiểu thị – thôn thành tuyến và rải rác theo tuyến bên đường giao thông, có thể nằm trong làng xã, hoặc nằm bên đường mà mỗi bên là một làng xã. Ranh giới các khu vực dân cư chính là các trục giao thông (hình II.22c).
Các tụ điểm dân cư mang tính chất thị – thôn hình thành một cách hỗn hợp nằm trong làng xã
Đối với những làng xã có đường giao thông đi qua, hoặc có nhiều điều kiện phát triển dân cư phi nông nghiệp khác, mỗi nơi lại tự phát thành tụ điểm nhà ở mang tính chất thị – thôn, tạo nên một hệ thống gồm nhiều tụ điểm dân cư. Nơi hình thành theo tuyến, nơi hình thành theo điểm còn có nơi lại rải rác, hỗn hợp trong làng xã (hình II.22d).

Hình 11.22. a, b, c) Các dạng tụ điểm dân cưphi nông nghiệp hình thành trong các làng xã
vùng đòng bằng Bđc bộ (tư liệu điều tra)

Hình 11.22. d, e,f) Các dạng tụ điểm dân cư phi nông nghiệp hình thành trong các làng xã
vùng đòng bằng Bắc bộ

Tụ điểm dân cư mang tính đô thị, xây dựng với quy mô cả làng trong xã (làng thị – thôn)
Đối với những làng nghề (làng phi nông nghiệp hoặc nửa phi nông nghiệp) hay những làng ven đô có điều kiện sống cao, đồng thời do tính chất nghề nghiệp (như đã phân tích ở mục 2 phân nhân tô’ hình thành các tụ điểm dân cư bán thị). Dân cư ở trong những làng này xây dựng một cách tự phát, đều khắp với quy mô xây dựng tương tự như khu nhà ở thấp tầng đô thị, nhưng về tổ chức không gian cách ở kiểu pha trộn đổ thị lẫn kiểu ở nông thôn, hình thành quần thể làng kiểu mới – Làng thị – thôn xem ở sơ đồ hình II.22e.
Nhận xét : Thông qua đặc điểm, tính chất các dạng điểm dân cư bán thị hình thành trong làng xã, có thể sử dụng nó làm cơ sở khoa học cho việc phân loại và tìm ra giải pháp kiến trúc quy hoạch cho mỗi làng xã theo nhũng đặc điểm riêng.